Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ. Бер фотосурәт тарихны төзәтә

Озак еллар буе әлеге фотога бирелгән аңлатмада ул вакыттагы Башкорт АССРының Ярмәкәй районындагы Нуриманов исемендәге колхозда төшерелгән дип күрсәтелә. Имеш, фронттагы кызылармияче хатыны Н. Төхвәтуллинага колхоз идарәсе бушлай утын китергән, ә фотода колхоз бригадиры Х. Хәйруллин белән фронтовик хатыны сурәтләнгән.

Ләкин архив материалларын һәм шул чордагы матбугатны җентекләп өйрәнү бөтенләй башка картинаны ачты.

Фотосурәтнең авторы – фронт һәм тыл тормышын күп төшергән билгеле фотокорреспондент В. Башкиров. Аның 1942 елның кышында нәкъ Тузлыкуш авылында эшләве билгеле. Ул биредә ат караучы малайларны да, авыл хезмәтчәннәрен дә фотога төшергән. Шушы ук фотосурәт тә 1942 елда чыккан «Красный вымпел» газетасында басылып чыга. Газета ул чорда Кызыл Флот органы булып саналган.

Димәк, фоторәсемдәге вакыйга Ярмәкәй районында түгел, ә Тузлыкуш авылында булган.

Бу – кечкенә генә төгәлләү кебек тоелса да, туган як тарихы өчен әһәмияте зур. Чөнки һәр архив фотосының үз адресы, үз кешеләре, үз язмышы бар.

Фотода без сугыш чоры авылының гадәти генә күренешен күрәбез. Карлы урам. Ат чанасына төялгән каен утыны. Бригадир фронттагы солдатның хатынына утын китергән. Кешеләр өчен бу ярдәм гади көнкүреш эше генә түгел, ә фронт белән тыл арасындагы күренмәс җепнең бер өлеше була.

1942 ел – сугышның иң авыр чоры. Ир-атларның күпчелеге фронтта. Авылдагы бөтен җаваплылык хатын-кызлар, картлар һәм балалар җилкәсенә төшә. Әмма колхозлар фронттагы гаиләләрне дә онытмый. Утын хәзерләү, йорт эшләрендә булышу, азык-төлек белән ярдәм итү – боларның барысы да Җиңүгә хезмәт иткән тыл батырлыгының аерылгысыз өлеше була.

Фотосурәт басылган «Красный вымпел» газетасы да шул чор кешеләренең фидакарь хезмәтен бөтен илгә күрсәтергә омтыла. Газетаның беренче битендә фронт хәбәрләре урын алса, эчке битләрдә тыл хезмәтчәннәренең көндәлек батырлыгы турында языла. Тузлыкуштагы бу кечкенә генә вакыйга да бөтен ил өчен үрнәк итеп күрсәтелә.

Бүген, сиксән елдан артык вакыт үткәч, бу фотога яңача карау мөмкинлеге туды. Архив документларын чагыштыру нәтиҗәсендә, аның чын адресы – Тузлыкуш авылы икәнлеге ачыкланды.

Тарих нәкъ менә шундый кечкенә детальләрдән җыела. Бер дөрес язылган авыл исеме, бер табылган газет мәкаләсе, бер фотосурәт – болар барысы да туган як елъязмасының югалган битләрен кире кайтара.

Шуңа күрә В. Башкиров объективы аша без бүген фотода сурәтләнгән кешеләрне генә түгел, ә Тузлыкуш авылының сугыш елларындагы чын тарихын да күрә алабыз.

Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ.

Илдус Фазлетдиновның әдәби эшкәртүендә.