Туган җир һәм сукмаклар буйлап…

14 сентябрьдә БР Хөкүмәтендә узган киңәшмәдә республика башлыгы Радий Хәбиров Знаменка авылындагы Деев йорты турындагы мәсьәләне күтәрде.

2022 елда мәдәни мирас объекты хуҗасыз дип табылды. Бәләбәй районы хакимияте  башлыгы Азат Сәхабиев сүзләренчә, суд аша объектны муниципаль милеккә кайтарганнар, ә хәзер реконструкция үткәрү өчен инвестор эзлиләр.

"Җаваплыны билгеләргә кирәк: бу РГО мы яки программа буенча булырмы... Деев  йорты гүзәл – мин республикада моннан да матуррак бина күрмәдем. Аңа игътибар итәргә, эшкә алырга һәм аны бик яхшы турист урыны итәргә кирәк!"- дип кушты Радий Фәрит улы.

Знаменкадагы Деевның матур йортының язмышы 1980 еллар ахырында яңа мәктәп төзегәч, кискен үзгәрә, һәм бина хуҗасыз кала... Ул вакытта тарихи сарайны саклау турында уйламаганнар һәм анда яңа учреждение урнаштырмаганнар.

XX гасыр башында кызыл кирпечтән төзелгән өч катлы Деев  йорты матур утар булган. Аның хуҗасы – алпавыт Николай Деев – Знаменкада шәраб заводының элекке хуҗасы. Аның бу урыннар өчен аңарчы күрелмәгән матурлыгы, бакчасы, күләгәле аллеялары, ясалма буасы белән бу йорты  – архитектура  үрнәге. Шундый ук проект буенча Санкт-Петербургта Елагин сараен төзегәннәр, һәм охшаш бина Италиядә дә бар.

Революциядән соң Деев йорты төрле учреждениеләр өчен файдаланыла.

Сугыш вакытында йортта снайперлар әзерлиләр, 1948 елда Деев йортында Знаменка  урта мәктәбе эшли башлый. 30 елдан соң уку йорты күчә, ә хуҗасыз бина талауга дучар була.…

Башкортстан Башлыгы ярдәмендә тарихи объект торгызылыр һәм туристлар үзәге булыр дип өметләнәбез.

Сүз уңаеннан, Знаменкага юл асфальт һәм монда тагын кызыклы объектлар бар: чиркәү, часовня, спирт заводы бинасы һәм, әлбәттә, бик матур табигать. Авылдан ерак түгел Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының иң биек ноктасы урнашкан.

Җәһәт сорау-җавап

Без укучыларыбыздан берничә сорауга җавап бирүләрен  сорадык. Бәләбәй районының нинди тарихи урыннарында һәм музейларында булдыгыз? Знаменкада булып, Деевның элеккеге йортын күрдегезме? Деев йортын реконструкцияләү һәм республика Хөкүмәте ярдәмендә биредә туризм урыны булдыру идеясен хуплыйсызмы?

Рәис Мөгаллим улы, Бәләбәй :

  – Барлык музейларда да булдым. Знаменкада булдым, Деев йортына сокланып карап тордым. Аны реконструкцияләү турындагы идеяне һичшиксез хуплыйм.

Гүзәл Шәяхмәт кызы, Бәләбәй:

– Ике-өч елга бер һичшиксез әдәби музейларда булабыз, кунакларны шунда алып барабыз. Бәләбәй туган якны өйрәнү музеенда елга бер тапкыр мотлак  булабыз, С.Т. Аксаков музеен яратабыз. Деев йортын торгызуны бөтен гаилә белән хуплыйбыз!

Зөлфирә Хәбиб кызы, Өсән-Иваново авылы:

  – Элекке бу йортны торгызу – бу бик яхшы! Әгәр ул туры юл белән Марина Цветаеваның матур музее белән тоташса (музейны элекке урманчылык бинасында торгызырга кирәк!), туризм маршруты тулы булачак. Цветаева музееның иске бинасы да искиткеч матур. Русиядә мондый биналар нибары ике. Менә шундый теләгем.

Рәсимә Мөдәрис кызы, Бәләбәй шәһәре:

- С.Т. Аксаков, М. И. Цветаева исемнәре белән бәйле мемориаль әдәби үзәкләрдә, шәһәр һәм районның тарихи һәм архитектура истәлекле урыннарында булдым. Бай тарихи мирасы булган Бәләбәйне яратам. Йөрүләр сакланган архитектурага сокланырга, борынгы  Бәләбәйнең рухын тоярга мөмкинлек бирә. Төбәк тарихын һәм  туризмны ярату  Знаменка авылына да алып барды, анда уникаль Деев йорты бар. Ташландык хәлдә. Мин хөкүмәтнең йортны реконструкцияләү һәм туризм маршрутын ачу турындагы идеясен хуплыйм.

Ирина Григорьевна, Бәләбәй шәһәре:

- Әлбәттә, бездә булган барлык мәктәп музейларында булдым, шул исәптән Мәтәүбашта, искиткеч мәктәп музеенда булдым, аны саклаулары яхшы. Берничә ел без балалар белән Бәләбәй һәм аның тирә-ягы буйлап экскурсия маршрутлары эшлибез.

Элекке Бәләбәй өязе гаять зур. Канлы-Төркәйдә (Бүздәк районы) , Ачылыкүл утравында, Шарлама шарлавыгында (Дәүләкән районы) , Цветаева урыннары һәм Владимир Даль истәлекләре сакланучы Өсән-Иваново  авылында булдык.

Рәбашта һәм монастырьда, Кожай-Максимовода (Ярмәкәй районы) .

Хәтта егетләр белән турбюро булдыру буенча бизнес-проект, төрмә замогында – яшьләр үзәге, ял итү зоналары булдыру буенча бизнес-проект эшләдек. Хәзер тагын бу бизнес-проектка керәбез – СамДТУ базасында егетләр эшкуарлыкка өйрәнә.

Бәләбәй һәм районның туризм мөмкинлеге  республика тарафыннан тулысынча файдаланылмавы бик кызганыч.

Борынгы  шәһәр кварталында музей гына түгел, ә тарту үзәге, яңа мәдәни киңлек – сәүдәгәр тормышыннан бер көнлек музей кирәк. Килүчеләр костюмнар киеп карый, сәүдә күренешләрендә катнаша алыр иде... Гастрономия кибетендә борынгы рецептлар буенча пешерелгән  затлы ризыклар (прәннекләр, керәндилләр сатуны оештырырга…

Мондый планны Бәләбәй шәһәрендә туризмга ярдәм йөзеннән тәкъдим итәргә әзерләр.

Ә Знаменка особнягы  – ул гомумән аеруым әрнү. Аны торгызырга кирәк.

Людмила Николаевна, Приют бистәсе:

- Приют бистәсе ветераннар советы Бәләбәй районының барлык музейларында булды. Мин Знаменкада да булдым. Әлеге әһәмиятле тарихи объект республика Хөкүмәте дәрәҗәсендә реконструкцияләнсә, бәхетле булачакбыз.

Шулай ук Бәләбәй шәһәренең бөтен борынгы биналарын саклап калу хыялы бар!

Сораштыруга районның иң актив кешеләре җавап бирде, алар туган як буйлап сәяхәт итәргә яраталар, аның тарихын һәм мәдәниятен беләләр һәм саклыйлар.

Әгәр кемдер Надеждино, Өсән-Иваново, Слакбаш һәм Бәләбәй районының башка тарихи урыннарында булмаган икән, үзегезне Аксаковлар, Цветаева, Иванов, Ухсайның иҗат мирасы белән баетырга ашыгыгыз. Ышаныгыз – бу кызыклы һәм гыйбрәтле!

Нәсел җепләре Бәләбәйгә  тоташкан сәяхәтчеләр

Язучы И.А. Бунинның  цитатасы бәхетле кешене кыскача һәм эчтәлекле итеп тасвирлый. «Сәяхәт итү мөмкинлеге " - дөнья турында гына түгел, иң элек туган як турында да күбрәк белү ул.

Булачак рус язучысы –  "Темная аллея", "Окаянный день" һ.б. авторы, Нобель премиясе лауреаты Иван Бунин  яшь чагында Бәләбәй өязенә, Илькино авылына сәяхәт ясап, үзенең ерак туганнарын күреп кайткан дигән фараз бар.

Бу факт турында «Бельские просторы» журналында (2013 ел, № 3) Александр Бунин (дворян Буниннар нәселеннән) сөйләде. Ул болай дип язган: «...язучы Иван Алексеевич Бунин да, Бәләбәй буниннарының ерак туганы, Илькинода булган. Бу хакта Иван Михайлович Бунинның оныгы Софья Гермогеновна Цитович (Бәләбәй шәһәре дворянлыгы җитәкчесе. –  Ред.), Надежда Ивановна Бунинаның кызы сөйләде. Буниннар һәрчак кунакчыл булулары белән аерылып торган, йортлары еш кына кунаклар белән тулы булган

Кызганычка каршы, бу фактка С.Г. Цитович истәлекләреннән башка (Бәләбәйдә яшәгән һәм җирләнгән) рәсми дәлилләр юк.

Билгеле булганча, И.М. Бунинның улы – полковник Борис Иванович Бунин (Бәләбәйдә туган) – танылган рус сәяхәтчесе, Владимир Клавдиевич Арсеньевның дусты, аның белән ул 1906 елда Ольгада булганда танышкан. Пенсиягә чыккач, Приморьеның көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш өлешләрен өйрәнү,  аучылык һәм геология белән шөгыльләнә. Аннан хәзерге Ольга, Кавалерово һәм Дальнегорск районнары территориясендә рудоточкалар ачуга гаризалар килгән. В.К. Арсеньев якташыбызны Уссурий крае белгече дип саный. Гомеренең соңгы елларында Б.И. Бунин Ольгада шәһәр башлыгы булып хезмәт итә. 1919 елда ул башка шәһәр түрәләре белән бергә атып үтерелә. Аның биш баласы калган…

Буниннар турындагы фактлар безнең район һәм шәһәрнең тарихи яктан җәлеп итеп кенә калмыйча, кызыклы кешеләр дә тудыруын искә төшерү өчен китерелгде.

Соңгы сүз

Туризм туган төбәкне яратудан башлана. Бәхет безнең белән!

Любовь Иванова, РГОның хакыйкый әгъзасы

 Елена Петрова фотосы