Люзия Идрисованың авыр бәхете

Иң өлкәне

90 яшь – ул бик сирәк очрый торган зур казаныш. Бу лаеклы яшәп килгән тулы бер чор. Бу еллар эчендә кеше күп сынаулар, авырлыклар һәм шатлыклар аша уза.

Люзия Идрисова – Чаганлы авылында яшәүче иң өлкән әбекәй. Ул хезмәт сөючәнлеге һәм туган авылын яратуы белән билгеле. Күп еллар балаларын, оныкларын һәм күпсанлы туганнарын җәлеп итү үзәге булып кала.

Олы яшьтә булуына карамастан, карт кеше барлык өй эшләрен дә үзе башкара: тавыклар асрый, яшелчә бакчасын карый. Хуҗалык, әлбәттә, элеккечә зур түгел, әмма Люзия Шәмсулла кызы актив тормыш алып бара. Әкрен генә, ашыкмыйча гына...

Арыганлык, авырулар һәм югалтулар характерны чыныктыра, аны көчлерәк итә, ә якты мизгелләр тормышны аерым мәгънә белән тутыра.

Ветеранга бик күпне кичерергә туры килгән: кыен балачагын, авыр хезмәт елларын, югалтуларын. Гаделлек өчен шуны билгеләп үтәргә кирәк, сугыш һәм сугыштан соңгы чорда мондый язмышлар бик күп була, ул чакта барсының да тормышы җиңел булмый.

Туендыручысыз

Люзиянең тормыш юлы 1936 елда Туймазы районының Кәлшәле авылында башлана. Кызга нибары биш яшь булганда, аның әтисе, Шәмсулла Сәмигулла улы, Ватанны сакларга китә. Сугыш вакытында снайпер була. Ләкин Бөек Җиңүне солдатка каршы алырга насыйп булмый – сугыш тәмамланырга өч атна кала – 1945 елның 7 апрелендә һәлак була.

Әтисен хәтерләми, ул вакытта бик кечкенә идем, ди.

– Барыбыз да өстәл артында утырган көнне генә хәтерлим, әтиебезне бүтән күрмәячәгебезне әни әйтте, – ди Люзия апа.

Аларның зур гаиләсендә алты бала: өч малай һәм шулкадәр үк кыз үсә. Әнием Рәҗәп Бадретдин кызына аларны ялгызы гына күтәрергә туры килә. Төп туендыручысыз күп балалы гаиләдә балаларны ничек тәрбиялүне, мөгаен, бу хәлгә юлыккан кешеләр генә күз алдына китерә алырлар.

Дистә еллар буена гаилә әти кешенең хәрби язмышын белми. Аларга хәбәрсез югалган дип хәбәр итәләр. Шуның аркасында гаилә бернинди акчалата түләүләр дә алмаган.

 – Әни көннәр буе колхозда эшләде, өйдәге эшләрне  абыйлар һәм апалар белән үзебез эшләдек. Шулай итеп, балачактан  бөтен эшне эшләргә өйрәндек. Уйнарга да вакыт юк иде. Ашау-эчү, кием-салым җитми иде. Төрле үләннәр, тамыр җыйдык. Хуҗалыкта булганны дәүләткә тапшырдылар  – салым түләделәр. Белмим, ничек нык һәм сәламәт үстек без... –  дип гаҗәпләнә ул.

Кияүгә чыгарга вакыт

Вакыт үтә тора. Кыз чибәр, зифа һәм хезмәт сөючән булып үсә. Кәлшәле җидееллык мәктәбен тәмамлаганнан соң, Люзия Сәмигуллина Аксаков  тимер юлында эшли.

 – Чагылыда  әтиемнең бертуган апасы яши иде, мин кайчак аның янына кунакка килә идем. Ул мине күрше егете Мөхәррәм Идрисов белән таныштырды. Аның минем белән йөргәне булмады.  Кияүгә чыгарга вакыт җитте, - дип сөйли  ул.

23 яшьлек Люзия һәм 31 яшьлек Мөхәррәм туйларын Чагылыда ясыйлар. Шунда ук үз көчләре белән йорт сала башлыйлар. Бу 1959 ел була. Ир белән хатын акрынлап үз хуҗалыкларын коралар: сыер, бозау, сарык һәм күп итеп кош-корт асрыйлар. Мондый күренеш һәр ишегалдында диярлек була.

Көч һәм наз

Гаилә башлыгы колхозда тракторчы булып эшләгән. Хатыны да колхоз тормышына тартыла: төрле эштә була, чөгендер эшкәртә, пенсия алдыннан фуражчы булып эшли – фуражны исәпкә алу һәм бүлү өчен җаваплы була. Лаеклы ялга чыккач, тагын берничә ел эшләвен дәвам итә.

- Малларга ашатырга эскерттәге саламны кисү бик авыр иде. Сыерлар да аны начар ашый, - дип искә ала хатын. - Шуңа күрә башта парландырабыз, аннан гына терлекләргә ашатабыз. Колхоз хезмәткәрләренең һәрберсенә утау өчен ел саен өчәр гектар чөгендер бирәләр, җәй буена аны берничә тапкыр кәтмәнләргә кирәк була. Балаларга да күп эшләргә, өлкәннәргә ярдәм итәргә туры килде.

51 яшендә ире вафат булгач, Люзия Шәмсулла кызы ике баласы белән ялгызы кала, аңа нибары 45 яшь була. Шуннан соң ул кияүгә чыкмый.. Бөтен көчен туплап, үзен тулысынча эшкә һәм улы белән кызын тәрбияләүгә багышлый.

Сирәк кенә буш минутларында, бигрәк тә көз һәм кыш көннәрендә, кул эшләре өчен вакыт таба: җеп эрли, бияләйләр, оекбашлар бәйли. Бу әйберләрдә – җылылык кына түгел, ә ярату, хәстәрлек.

Үз көчләре белән

Ире вафат булганда, балалары әле балигъ булмаган була. Люзия Шәмсулла кызы алар лаеклы кешеләр булып үсеп, белем һәм һөнәр алсыннар, үз гаиләләрен корсыннар һәм нәселләрен дәвам итсеннәр өчен бар көчен куйган.

Авылда беренчеләрдән булып Идрисовлар үз йортларын газ белән җылытуга күчерәләр. Бик авыр булды, ләкин шундый карарга килү үзен аклый – кышка утын әзерләргә кирәкми иде.

Бу идеяне тормышка ашыру өчен аңа мал-туарны күп тотарга туры килә: ел саен өчәр сыер, өч тана, ике-өч дистә сарык һ. б. үстерә. Ит, сөтне шәһәрдә саттым. Шулай итеп газ җиһазларына һәм хезмәткәрләргә түләүгә акча җыйганнар.

"Колхоз берни белән дә ярдәм итмәде, барысын да үз көчебез белән эшләдек. Печән чабу вакытында печән китерү өчен трактор бирсәләр генә инде", - дип зарлана ветеран.

Шулай ук Идрисовлар бергә йортны капиталь ремонтлаганнар, интерьерны яңартканнар. Анда әбекәй бүгенге көнгә кадәр шунда яши.

Балачаксыз еллар

 Әти-әниләре колхозда эшләгәндә, авыл кызлары һәм малайларынд уен, күңел ачу  кайгысы булмаган.

– Безне кечкенәдән өй эшләренә өйрәттеләр, – дип сүзгә кушыла кызы, 62 яшьлек Лилия Мөхәррәм кызы.  –  Башлангыч сыйныфларда ук ашарга пешерә белә, бакчада түтәлләр утый идем, җәй буе казлар көттем, бозаулар карадым, әнигә авыл көтүен көтәргә булыштым. Колхоз кырында да ярдәм итәргә өлгерә идем. Кая да булса ялга барырга вакыт юк иде.

Лилия Юматово  авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлап, бухгалтерлыкка укыган. Төрле оешмаларда эшләгән. Кыз үстергән, ә ул картәнисе белән әнисенә онык бүләк иткән

Олы улы Рәсүл, мәктәпне бетергәч, машина йөртүче булган. Күп еллар грузчик булып эшләгән, ә хәзер, 66 яшендә, шәхси ташу белән шөгыльләнә. Ике бала тәрбияләп үстергән, гаиләсендә бер онык үсеп килә.

Озын гомер сере

Чаганлы әбекәенең хезмәт сөючәнлеге һәм ныклыгы соклану уята. Көн саен шатланыр өчен ул кайдан  көч һәм илһам ала?

 – Аллаһы Тәгалә бирә, – диде юбилярша.  Бик бәхетлемен! Яраткан авылымда, яраткан йортымда авыр, әмма яхшы еллар яшәдем. Янымда менә дигән балаларым, оныкларым һәм туганнарым.

- Озын гомерлелекнең сере нәрсәдә?

- Иң мөһиме – яшәүдән курыкмау. Иртә саен торып, кирәк булганны эшләргә һәм гади генә әйберләрдә шатлык табарга. Мин һәрвакыт барысын да тыныч һәм дөрес эшләргә, намуслы һәм игелекле булырга омтылдым.

Ул, ниндидер әһәмиятле нәрсәне исенә төшергәндәй, тынып кала.:

– Һәм,  үзең булып калу, кыенлыклардан курыкмау әһәмиятледер, - – ди Люзия Шәмсулла кызы.  Ә сер юк. Бары тик ачык йөрәк белән яшәргә һәм һәр көн өчен язмышка рәхмәтле булырга кирәк.

"Шәһәргә барасым килми"

Улы һәм кызы үз гаиләләре белән Бәләбәйдә яши. Олы яшьтә булуына карамастан, әниләре аларга күченүдән катгый баш тарта. Кызы Лилия аны игътибарсыз калдырмый. Лаеклы ялга чыккач, авылга кайткан, өченче ел инде әнисе янында.

- Шәһәрне яратмыйм, миңа монда бик ошый, барысына да күнегелгән. Үз җиремнән кая барыйм мин? - ди героиням. - Аякларым йөргәнче Чаганлыда яшәрмен. Авырырга да, күңелсезләнеп утырырга да вакытым юк, эшләрем бар!

Әле авылда, үз йортларынла   тормыш җылы булганда, барлык туганнар, балалар һәм оныклар еш кына бергә җыелалар, бәйрәмнәрне һәм юбилейларны билгеләп үтәләр.

Уфада яшәүе һәм  эшләүче оныгы Олеся Идрисовларның  шәҗәрәләрен төзегән. Аның өстендә берничә ел эшләгән,  архивларда күп утырган. Аның мәгълүматларына караганда, атасының нәселе 1600 елдан Казан өязенең Арча юлындагы Сәрдә елгасы буенда яшәүче йөзбашы Алдергаштан башлана. Ә аның нәсел дәвамчысы 1784 елгы Мөхәммәтшәриф Ибрай улы Чаганлы авылына күчеп килә,  һәм ыру менә шулай дәвам итә.

Әбисенең 90 яшьлек юбилеенда Олеся Рауль кызы  туганнарын нәселләре  турындагы белгәннәре белән таныштырырга ниятли.

Зур өстәл тирәли  Люзия Идрисованың бөтен гаиләсе җыелачак, юбилярга иң зур бүләк туган йорты түбәсе астында якын кешеләренең булуы юбилярга иң зур бүләк булачак. 

Фотолар Идрисовлар архивыннан һәм Елена Петрованыкы.